İçeriğe geç
Aile Müzesi
Müze›Gargir Ailesi›Öne çıkan kişiler›Yehoshua Gargir
Yehoshua Gargir
Özgün arşiv fotoğrafı
Öne çıkan kişiler · Gargir Ailesi

Yehoshua Gargir

25 Ağustos 1999 tarihli kişisel tanıklık
Gargir AilesiÖzgün aile arşivinden

Yehoshua Gargir’in kendi sözleriyle İzmir’den İsrail Toprakları’na yolculuğunu, yerleşim yaşamını, askerlik hizmetini ve diğer anılarını anlatan 25 Ağustos 1999 tarihli ayrıntılı görüşme.

Tam yaşam öyküsünü okuyun ↓

Yaşam öyküsü

Yehoshua Gargir — Yaşam öyküsü, 25 Ağustos 1999

(Yad Sarah tarafından derlenmiştir)

Türkiye'de, İzmir'de doğdum. On dört yaşındayken İsrail Toprakları'na göç etmeye karar verdik. Henüz çocuktuk; birkaç arkadaş ilk öncülerden olmak istiyor, göç belgeleri olmadan gizlice ülkeye ulaşmayı planlıyorduk.

Türk yetkililer bizi sınırda yakaladı, dövdü ve Türkiye'ye geri gönderdi.

Birkaç ay sonra dördümüz yeniden yola çıkmaya karar verdik.

Siyonisttik; bizim için Siyonizm buydu.

1933'te Tel Aviv'den Ramat Gan'a giderken yalnızca kum tepeleri, narenciye bahçeleri ve eşkıyalar vardı.

Petah Tikva'ya gitmek istediğimizde bir dilijansa [at arabasına] binmek gerekirdi.

O zamanlar otomobil yoktu.

Ülkeye göç etmeye karar verdik ve sınırları aştık. O tarihte Fransız yönetimindeki Suriye'den geçtik.

Gündüz yakalanmaktan korktuğumuz için geceleri yürürdük.

Türkiye'den Halep sınırını geçtik. Ardından birkaç ay Beyrut'ta kaldık.

Fransızcayı çok iyi biliyordum.

Arkadaşlara, «Hadi Beyrut'u gezelim, küçük Paris gibidir» dedim.

İçinde okul bulunan bir sinagogda kalıyorduk.

Bize biraz yiyecek getiriyorlardı.

Geceleri polis bizi aramaya gelirdi; okulun öteki tarafından kaçardık. Bir gün Beyrut'ta gezmeye çıktım.

Bize bakıp Arapça konuşan iki adam gördüm. Onlara Arapça değil Fransızca konuştuğumu söyledim.

«Nerelisin?» diye sordular. «Paris'ten» dedim. «Belgelerin nerede?» diye sordular; otelde unuttuğumu söyledim.

«Otele seninle gelebilir miyiz?» dediler. «Neden olmasın?» diye yanıtladım.

Aklımdan geçirdim: Şu sokakta az insan var, öbür sokak kalabalık; oradan kaçabilirim.

İkinci sokaktan gittim ve ellerinden kurtuldum.

Arkadaşlara dönünce nerede olduğumu sordular. «Beni yakaladılar» dedim.

«Sana çıkma demiştik» dediler. Beş altı kişiydiler ve korktukları için dışarı çıkmıyorlardı. Haklıydılar; dolaşmamız yasaktı.

Bir daha çıktım, yine aynı şey oldu. Beni yakalayıp karakola, sonra hapishaneye götürdüler. O sırada on yedi ya da on sekiz yaşındaydım.

«Türkçe konuşmayı nereden biliyorsun?» diye sordular.

Türk konsolosunu çağırdılar ve «Bu adam Türk, İzmirli; Türkiye'ye geri götür» dediler.

Belgelerimi sordular. «Bilmiyorum, belki düşürdüm» dedim.

Kimlik belgem bulunmadığından beni casus ya da hırsız sandılar ve tuttular. Bir süre sonra hâkim karşısına çıkardılar. Fransızcayı iyi konuşuyordum.

Hâkim, «Seninle ne yapacağız?» diye sordu.

«Sayın hâkim, ben on yedi yaşında genç bir delikanlıyım» dedim.

Fransız Yabancı Lejyonu'na katılmak istediğimi söyledim.

«Yabancı Lejyon'un ne olduğunu biliyor musun?» dedi. Biliyordum.

Lejyonda kanun kaçakları, soyguncular, hırsızlar, casuslar ve daha pek çok insanın bulunduğunu, çoğunun yaşlı olduğunu söyledim. Belki yıllar içinde yükselir, subay olabilirdim.

Yabancı Lejyon'da kötü üne sahip kişilerin bulunduğunu biliyordum; bu dünyaca bilinen bir şeydi.

Sonunda «Peki, seni Yabancı Lejyon'a göndereceğiz» dediler.

Beni kampa gönderdiler. Bir subay gelip «Çocuk, burada ne işin var?» diye sordu.

«Belki ilerleyebilirim» dedim.

«Oradakilerin hepsi yaşlı» dedi.

Türkiye'de Alliance okuluna gittiğim için Fransızca konuşuyordum; kabul edildim.

Bu arada Beyrut'taki Yahudi arkadaşlarımla bağlantımı sürdürdüm.

Beyrut'ta, gençleri denizden ya da dağlardan İsrail Toprakları'na göndermek için gruplar topluyorlardı.

Haftada bir Beyrut'a iner, ne zaman kaçabileceğimizi sorardım. Bir keresinde «Arkadaşlarını gönderdik, üç hafta sonra yeni grup toplayacağız» dediler.

İnsanları çeşitli yerlerden toplayıp Beyrut'a getiriyorlardı.

«Gelecek hafta gel; şimdiden on kişimiz var» dediler.

Bir hafta sonra subayıma kendimi iyi hissetmediğimi ve Beyrut'a gitmek istediğimi söyledim. İzin verdi.

Sinigoga gidip on beş-yirmi kişilik yeni grubu hazırlayanlarla görüştüm.

Yahudilerin para verdiği Arap kaçakçılar bizi gizlice sınırdan geçiriyordu.

Lejyon üniformasıyla gittim. «Bunu çıkar» dediler ve bana sivil giysi verdiler.

Dağlardan geçmememiz gerektiğini, bazı arkadaşların yakalandığını söylediler. Bizi deniz yoluna yönlendirdiler.

Arap kaçakçılar bir kayıkla bizi Sayda'ya götürdü; oradan Hayfa'ya vardık.

Stella Maris'te, yeni göçmenlerin gelmesini önlemek için İngiliz polisinin projektörleri vardı.

Birden fark edildik. Arap kayıkçı tekneyi devirdi ve hepimiz suya düştük. Yüzme bilmiyordum.

Bugün bile sudan korkarım ve yüzme bilmem. Kıyıya ulaşmamız Tanrı'nın bir mucizesiydi. Bizi Tel Aviv'e götürdüler ve orada özgürdük.

Büyükbabalarımı ve büyükannelerimi pek hatırlamıyorum; ölmüşlerdi.

Anne tarafımdan Kadan adında bir büyükannem vardı. Kızıyla Mısır'a gitti; kuzenlerimden biri orada evlendi.

İzmir'de ailemiz vardı ve çok çalışırdık. Türkiye'de hayat güzeldi, antisemitizm yoktu. Türkler bize iyi davranır, Türklerle Yahudileri ayırmaz ve bizi severlerdi.

1930–1931 yıllarında Siyonist düşünceler, İsrail Toprakları'na göç etme fikri yayılmaya başladı. Aynı dönemde Almanya'dan gelen gençler, Filistin'deki Makabiyat'a katılmak üzere Türkiye'den geçiyordu.

İlk Makabiyat oyunlarıydı. Bulgaristan'dan bir grup da Türkiye üzerinden Filistin'e gidiyordu.

1933'te arkadaşlara «Bakın, Bulgaristan'dan gelen gençler Makabiyat'a gitti; biz çok daha yakınız, neden gitmeyelim?» dedik.

Böylece birkaç genç yola çıkmaya karar verdik.

Türkiye'den gemiye binip Akzan denilen, birkaç ailelik küçük köylerin bulunduğu bir bölgeye vardık. Varlıklı Yahudiler birbirlerine yardım etmeyi severdi.

Ülkeye geldiğimizde durum çok zordu; iş yok denecek kadar azdı, bugünkü gibi değildi.

Arap işçilere günde beş kuruş, bize inşaatta yedi buçuk kuruş ödenirdi. Bir katlı birkaç bina ancak vardı.

Annem, babam ve ailem Türkiye'de kaldı. Sonra Rosa, Victoria ve Camelia adlı kız kardeşlerim geldi; her biri burada düzen kurdu. Daha sonra vefat eden erkek kardeşim de geldi.

Anne babam Türkiye'de tanışmıştı. Babamın adı Reuven, anneminki Clara'ydı.

İspanya'dan sürgün sonrası Yahudiler Türkiye'ye; bazıları Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya ve İtalya'ya, yani Balkanlar'a geldi.

Türkler Yahudileri kabul etti; Türkiye'de yaşayıp Türk ordusunda hizmet ettiler. Yunanlılar da bir bölümünü kabul etti.

Tel Aviv'e geldiğimizde üç restoran vardı; bunlardan biri Selaniklilere aitti.

Ailede iki erkek, üç kız kardeştik: en büyük ben Yehoshua, Yitzhak, Geula, Camelia ve Victoria. Alliance okulunda okuduk.

Türkiye'de iki tür okul vardı: Talmud Tora ve Alliance. Yahudilerin çoğu Alliance'da okurdu.

Babam tüccardı. Bir dönem Türklerin Yahudilere karşı tavrı değişti. Eskiden Yahudiler her yere serbestçe gidebilirdi.

Birden antisemit bir yönetici gelip Yahudilerin her yere gitmesini yasakladı.

Yahudilerin geçimi ticarete, köylere ve başka yerlere gitmeye dayanıyordu.

Yasak yüzünden mallar köylere gönderiliyor, fakat Türk alıcılar parayı geri yollamıyordu. Birçok zengin Yahudi iflas etti.

Babam çalışamıyordu. Terzi olan annem aileyi geçindirirken biz okula gidiyorduk.

Bar mitzvamdan sonra arkadaşlar ülkeye göç etmeyi önerdi; kararımızı böyle verdik.

Alliance'da Türk çocuklar da okurdu. Kaçmaya karar verdiğimiz sırada okulda neredeyse hiç Yahudi arkadaş kalmamıştı.

Türkiye Yahudileri dindar ve geleneklerine bağlıydı.

Cuma günleri Şabat'ın geldiği hissedilir, kiduş yapılır, bayramlar kutlanırdı. Ben de çocuklarıma bunu öğretirim.

Roş Aşana öncesinde bazı Yahudiler yetim çocuklara giysi bağışlardı.

Bayramdan iki gün önce çocuklara takım elbise alınır, sinagog görevlisi dağıtırdı. Pesah öncesinde de aynısı yapılırdı; yılda iki kez. Herkes yoksullara ve yetimlere sahip çıkardı.

Annemin yemekleri en iyisiydi. Cuma günleri börek yapar, ekmek pişiren fırınlara gönderirdi.

Cumartesi öğleyin börekleri, haminados yumurtaları ve başka yemekleri eve getirirlerdi.

Şabat günü Türk fırıncı kapıyı açar, herkes kendi uzun süre pişmiş yemeğini alırdı. Şabat bitince her zamanki gibi havdala yapardık. Birlikte yaşar, kötülük bilmezdik.

Ailede ilk saygı en büyük çocuğa gösterilirdi; en büyük bendim.

Evlenirken önce kızların evlendirilmesi beklenirdi. Çeyiz için para gerekiyordu, bu da zordu. Bütün kız kardeşlerim İsrail'de evlendi.

Futbol oynardım. «Pilotların topu» adı verilen bir oyunumuz vardı. İki büyük spor merkezi Maccabi ve Hapoel'di.

Tek bir saha olduğu için Türk çocuklarıyla karışık oynardık.

Eğlenmek için kafelere gider, vakit geçirirdik. Kumarın ne olduğunu bilmezdik.

Amcalarımdan bazıları Mısır'a gitti. Türkiye'ye gelen ilk hahambaşılar İtalyan ve Mısırlıydı; Rodos'ta okumuşlardı.

İngiliz ordusundayken Mısır'ın hahambaşısı Nahum Efendi'ydi; Kemal Atatürk'le birlikte öğrenim görmüştü.

İzmir deniz kıyısında büyük ve güzel bir şehirdir. Hayat güzeldi; Türklerle kardeş gibiydik.

Alliance'daki eğitim bitince iş aramak gerekirdi. Gençlerin çoğu iş arar, Yahudiler çoğunlukla ticaret yapardı.

Kadınlar genelde evde doğum yapardı. Doğum ve hastalıklar için çok iyi bir Yahudi hastanesi vardı; fakat insanların çoğu sağlıklıydı.

Tişa BeAv döneminde üç hafta boyunca gezmeye ya da denize gitmezdik.

Büyük bir evde on-on beş aile birlikte yaşayabilirdi.

Şavuot her yıl başka evde kutlanır, bütün gece dua edilirdi.

Hahamlar gelir, kahve ve börek ikram edilirdi. Sabah denize giderdik.

Türkler Yahudilerin Şavuot bayramını bilir, tekneleriyle beklerlerdi.

Yahudiler bir-iki saatliğine tekne kiralar, Türk kayıkçıya ücret verirdi; herkes çok memnun olurdu.

Eylül civarında, ihracat için incir işlenen üç aylık çalışma dönemi vardı.

Çocukken incir işinde çalıştım. Kadınlar ve erkekler ayrı çalışır, bir yıllık geçimlerini bu işten sağlardı.

Kuru üzüm işinde de çalışılırdı. İlk sevkiyatta bir orkestra gelirdi; mangalda et satanlar bulunurdu. Aralarda kuru incir yerdik. İncirleri çuvallara koyup deniz suyu döker, elle yuvarlayarak hazırlardık. Türkiye'de zenginlerin düğünlerinde gelinle damat bir dilijans kiralar, Türk arabacı onları şehirde gezdirirdi.

İnsanlar üzerlerine şeker atardı. Başkaları arkadaşlarını sinagogdaki nikâha çağırır, orkestra ya da salon tutmaz, konuklara şeker kutuları dağıtıp aileyi eve davet ederdi.

On altı yaşımdayken ülkeye geldim. Anne babadan ayrılmak zordu. Almanya'dan gelen gençlerle yola çıktım. Türkiye'den ülkeye yolculuk iki ay sürdü.

Göç sertifikası olanların işi kolaydı; olmayanlarınki çok zordu.

Bir kez Türkiye-Suriye sınırında yakalanıp dövüldüm. Suriye'den ülkeye nasıl geçtiğimizi daha önce anlattım.

1933'te dört-beş arkadaşla Hayfa'ya vardım. Arap kaçakçı bizden para istedi ama hiçbir şeyimiz yoktu.

Yakalanmamak için mağaralarda uyuduğumuzdan üzerimiz bit doluydu.

Pesah'ta ekmek yememek için marul ve türlü meyveler alırdık.

Beyrut'ta sekiz kişiydik. Sinagog görevlisi tencereyle evleri dolaşıp bize yiyecek toplar, okula getirirdi.

Dışarı çıkamazdık; yalnız ben Fransızca konuşurdum ve korkmazdım.

Hayfa'ya, oradan Tel Aviv'e geldik. Bu, altmış üç yıl önce yaşadığım bir öykü.

Evimizin kapısını açık bırakabilirdik; kimse bir şeye dokunmazdı.

Havranlı köylüler de vardı ama evlere girip hırsızlık etmeye cesaret edemezlerdi.

İşlerin çoğu narenciye bahçelerindeydi.

Ben de bahçede çalıştım. Akşam bahçe sahibi ihtiyacımızı satın almamız için bir not verirdi.

Her şey kuponlarla alınırdı. Banka pek yoktu, belki bir-iki tane.

O zaman ağırlık ölçüsü rotl idi; sonra kilograma geçildi. Bir rotl iki buçuk kiloya eşitti.

Pirinç bir rotl için iki kuruştu. Yahudi müteahhit Arap işçiye günde beş kuruş öderdi; Yahudi işçiye yedi buçuk kuruş vermek gerekirdi.

Binalar en fazla iki katlıydı. Kumu Reading istasyonundan develerle getirirlerdi; iki sepeti kumla doldurup hayvanlara yüklerlerdi. Öncülük böyle bir şeydi.

Petah Tikva, Kfar Saba ve Even Yehuda'da işler narenciye bahçelerindeydi.

Az sayıda iş sunan Kitan fabrikası da vardı.

Hâki kısa pantolon ve hâki gömlek giyerdik.

Giysi ve yiyecek alırken fiş kullanırdık; elimize para geçmezdi.

O dönemde ailemle haberleşiyordum. Birkaç kuruş kazandığımda çalıştığımı bilsinler diye ilk kuruşumu annemle babama gönderdim; on yedi yaşındaydım.

Arkadaşlarımızın yemek yediği bir restoran vardı.

Bana ne yemek istediğimi sorduklarında beton işinden ellerimin şiştiğini ve yiyemediğimi söyledim.

İşte öncülük buydu: bugünle kıyaslanamayacak kadar ağır çalışmak.

Her yerde çalıştım ve iş aradım.

Veresiye yer, sonra öderdik.

Tnuva ürünleri sabah beşte gelirdi. Kapalı dükkânın kapısına bırakırlardı; sahibi sekizde geldiğinde ürünler bitmiş olurdu.

Akşam insanlar gelip «Moşe, biz şunu ve bunu aldık, deftere yaz» derlerdi.

Bir kez altı lira buldum. Parasını kaybettiği için ağlayan bir kadın gördüm; o para altı aylık yiyeceğe bedeldi. Parayı ona geri verdim.

Tel Aviv'de Allenby Meydanı'nda, tuvaletlerin yanında, iş arayan erkekler ve kadınlar beklerdi.

Zenginler narenciye bahçesi sahipleriydi.

Yıllarca «Neden okumadın?» diye sordular. Bizim zamanımızda yalnız zenginlerin, bahçe sahiplerinin çocukları okuyabilirdi; ötekilerin zamanı yoktu.

Aynı soruyu bana yıllarca tekrar ettiler: «Niye okumadın?» O dönemde zaman yoktu.

Bir-iki günlük iş bulana kadar sokakta uyurduk.

İngilizler beni yakalayıp Tulkarim hapishanesine, Arap katillerin yanına koydu. Belgesiz göçmenlerin çoğunu hapse atmışlardı.

Bazı arkadaşlarımız gelip beni oradan çıkarırdı.

Akşam ekmeğe yağ ve soğan koyup yerdik; başka yiyecek yoktu.

Sağlıklıydık ve traktör olmadan çok çalışırdık.

1936 olaylarında Mikveh Israel'de çalışıyordum. Bir gün Haganah için silah getirildi. Yafa Limanı'nda silah indirilirken bir varil düştü ve patladı. Araplar silahları gördü; aynı gece olaylar başladı.

Yehudiya'da Yahudiler öldürüldü.

Moşavlar, gündüz çalışıp gece nöbet tutamadıkları için yardım istedi.

Gönüllü istediler; Mikveh Israel'den sekiz arkadaş gönüllü olduk.

Yıllar sonra Netiva [Ben Yehuda]'nın programında «Mikveh Israel'de bu ne zamandan beri vardı?» diye sordular; bilmiyorlardı.

Telefon edip orada bulunduğumu söyledim. Kim olduğumu, nereden geldiğimi ve ne zaman Mikveh'te bulunduğumu sordular.

1935–1936 yıllarında, Yahudilere yönelik saldırılar başlarken Mikveh Israel'deydim.

İlk gönüllüler istendiğinde sekizimiz yola çıktık.

Bir gece nöbeti karşılığında yarım gün çalışma, yarım gün izin veriyorlardı; bize ödeyecek para yoktu.

«Kofer HaYishuv» denen topluluk katkısı vardı. Yahudi Ajansı her alışverişe eklenen küçük bir vergiyle işleri yürütürdü. Bizi de böyle besliyorlardı; gece gündüz para almadan nöbet tuttuk.

Dürüst insanlar evlilik yüzüklerini bile Yahudi Ajansı'na bağışladı. Bizi bu bağışlarla geçindirdiler; elimize para geçmedi.

Haganah'ın Tel Aviv çöplerinin döküldüğü Abu Kabir'de iki mevzisi vardı.

Kudüs yolunu ve yerleşimleri koruyorduk.

Bir gün İngilizler, Haganah mevzisinin bulunduğu sözde fabrikaya geldi.

Aslında fabrika değildi; İngilizlerin gözünü boyamak için böyle deniyordu.

Silahları alıp her şeyi kapattılar.

Diğer mevzi Mikveh Israel'deydi. Anlattığıma göre İngilizler silahları aldıktan sonra Araplara Yahudilere saldırmalarını söyledi. Sekiz Yahudi öldürüldü.

Bir kadın komşumla izne geldiğimde oğlunun öldürüldüğünü gördük.

Olaylar sırasında Yahudi Ajansı üç bölük kurmuştu. Wingate'in birliklerinden biri, Ein Harod üzerinden Irak'tan Hayfa'ya gelen petrol boru hattını koruyordu. Otuz-kırk gönüllü para almadan çalışırdı.

Kfar Yona'dan gelen gönüllü muhafızların da bulunduğu iki yardımcı birlik vardı.

Yahudilere her saldırıda gönüllüler gönderilirdi. Ben, tutanakta GSP olarak anılan bir birlikteydim.

Kadoorie tarım okulu kurulurken Müftü İngilizlerden Araplar için de okul istedi. Bunun üzerine Tulkarim'de büyük bir tarım okulu yaptılar.

Bizi İskoç askerleriyle dağlara, çeşitli köylere ve Baka el-Garbiye'ye dağıttılar.

İskoçların karargâh olarak kullandığı çok büyük bir odası vardı.

Büyük Arap çetelerinden biri Abu Jilda'nın grubuydu.

İngilizlerle birlikte dağlarda bu çetelerle savaşa çıkardık.

O dönemde Yahudi topluluğunun yönetimi fiilen Yahudi Ajansı'ydı.

Gönüllü arıyorlardı.

Ein Harod'da konuşlanan Wingate birliğini kurduk.

Petrol Irak'tan Hayfa'ya geliyordu.

Olaylar sırasında Araplar boru hattına sabotaj yapıyordu.

Wingate birliği bu petrol hattını korumak için kuruldu.

Sonra Kfar Yona'da gönüllü muhafızlar birliğini kurduk; Netanya çevresinin güvenliğinden sorumluydu.

Ben, tutanakta GSP olarak geçen birliğe bağlıydım. Tulkarim'e, oradan Kadoorie'ye gönderildik.

Yaklaşık elli-altmış kişiydik; İngiliz ve İskoç askerlerle birlikteydik. Her İngiliz müfrezesinde bizden dört-beş kişi vardı; dağlara dağılmıştık.

1936'da Baka el-Garbiye'deydim; en tehlikeli çetelerin etkin olduğu dönemdi.

İzne çıktığımızda bizi Netanya'daki İngiliz Dora Kampı'na götürürlerdi. Orada Haganah üyeleriyle nöbet tutardık.

Bir göçmen gemisinin geleceğini duyduğumuzda İngilizlerle sahilde devriyeye çıkardık.

Haganah bizden İngilizleri başka bir yere götürmemizi isterdi.

Netanya belediye başkanı, Dora Kampı komutanının yakın arkadaşıydı.

Eşimle Netanya'da tanıştım. 1939'da orada çalışıyordu; şehir henüz küçücüktü.

O günlerde işçilere para yerine alışveriş fişleri verilirdi.

Eşim burada doğmuştu; babası Hebron'da dünyaya gelmişti. 1929 olayları sırasında Hebron'dan ayrılmışlardı.

İş bulmak zordu. Narenciye bahçeleri, belki de Kitan fabrikası dışında iş yoktu.

Tzipora'yla birkaç askerle gittiğim restoranda tanıştım.

Netanya, kulübelerden ve tek katlı iki binadan ibaretti.

«Eve gitmek istiyorum ama param yok» dedi. Ona birkaç kuruş verdim ve «Sen de bana sigara getirirsin, böylece değiş tokuş yaparız» dedim.

Bir gün ailesine kızlarının Yahudi olmayan biriyle gezdiğini söylemişler.

Ailede tartışmalar çıktı. Bana, ailesinin beni Yahudi olmayan İskoç sandığını söyledi.

Gidip ailesiyle tanıştım; Yahudi olduğumu gördüler.

Bir yıl sonra evlendik. O zaman Sefarad Yahudileri azdı; bazı Aşkenazlar bize aşağılayıcı biçimde «frank-parah» derdi, bize Arapmışız gibi davranırlardı.

Sefarad biriyle evlendiği için ailesi düğüne gelmedi.

1940'ta orduya katılma çağrısı aldım; yalnız iki haftalık izin verildi.

11 Kasım 1940'ta Habima Tiyatrosu yakınında hazır bulunmam için bir kâğıt geldi. Yahudilerin askere alınmaya başladığını biliyorduk; bizden önce istihkâm ve kazıcı birliklerine asker alınmıştı.

Yahudi Ajansı Almanlara karşı savaşacak taburlar kurmaya başladı. Yeni evlenmiştim, hemen askere alındım. Düğünüme İngiliz ordusunun pantolonu ve çivili asker botlarıyla gitmiştim.

Tel Aviv'deki cemaat kuruluna gittim. Şahitlerimin olup olmadığını sordular; yoktu.

«Hemen şahit getiririm» dedim.

Dışarı çıktım, birkaç genç gördüm. Pazar günü cepheye gideceğimi ve evlenmek istediğimi söyledim; şahit olmalarını istedim. Beni tanımayan yaklaşık on beş kişi geldi. Cemaat kurulunda evlendik. Sinagog görevlisi benden bahşiş istedi.

Bana cuma ve cumartesiyi geçirmem için yarım lira borç vermesini istedim.

Cepheye gideceğimi, maaşımı alınca geri ödeyeceğimi söyledim; parayı verdi.

Durum çok zordu. Eşim ailesinin evinden ayrılmıştı; Tel Aviv'in eski Şapira Mahallesi'nde oturuyorduk.

Mahallede ilk askere alınan bendim. Askerlere yardım komitesi eşime buzla çalışan bir soğutucu dolap getirdi.

O zamana kadar cuma ve cumartesi için buzu leğene koyardık.

Komşular «Gargir'e buzdolabı gelmiş!» diye konuştu. Oysa musluklu bir kutuydu.

Buzu leğende tutmak yerine o kutuyu kullanıyorduk. Buz fabrikası yakındı. Perşembe evlendim, pazar askere gittim.

İbrani taburları kurulunca anlattığıma göre Araplar bizi kıskandı.

Müftü, İngilizlerden Arap taburları da kurmasını istedi. 1940'ta Sarafand'da İbrani taburlarının barakaları Arap taburlarının barakalarının karşısındaydı.

Çok ağır çalıştık.

Her gün Kızılhaç'ın üç gemisi Hayfa'ya cepheden yaralı asker getirirdi. Yaralıları taşımak için Kızılhaç'ın iki treni de vardı. Çok çalışıyorduk.

İngiliz ordusunda görev yapan birçok ülkeden asker Hayfa'dan geçiyordu; bütün Hayfa'dan biz sorumluyduk.

O yıllarda, hatırladığım kadarıyla 1942 civarında Palmach etkinliği başladı.

Magdiel'deydim; savaştan sonra beni yerleşimden yerleşime gönderdiler.

Olaylar sırasında Magdiel'den Kfar Saba'ya kadar bir mevzinin komutanlığını verdiler. Her yer kum tepeleri, bahçeler ve silahlı çetelerle doluydu.

Birimiz hepimiz, hepimiz birimiz içindi. Hiçbir yaralıyı ya da ölüyü geride bırakmazdık; her işte önde giderdik.

İngiliz ordusunda yaklaşık otuz bin Yahudi asker vardık. Mısır, Tobruk ve başka yerlerde görev yaptık. Yahudi Tugayı'nın arması vardı.

Almanlar Mısır'a yaklaştığında savaş çok zordu.

İngilizler, asker eşlerini ve çocuklarını Güney Afrika'ya göndermeyi teklif etti. Tzipora'ya onu ve kızımız Geula'yı gönderebileceklerini söyledim.

O İrgun'daydı, ben Haganah'taydım. Çocukla birlikte burada kalıp savaşacağını söyledi.

Arkadaşlarımızdan bazıları ailelerini Güney Afrika'ya gönderdi.

Devlet kurulduğunda İkinci Dünya Savaşı'ndan dönmüş yaklaşık otuz bin Yahudi askerdik.

Ben askerdeyken kızım doğdu. Eşimin ailesiyle ilişkilerimiz yeniden başladı; bizi ziyarete çağırdılar. Sefarad damatlarının iyi biri olduğunu görmüşlerdi.

Bazı Aşkenazların gözünde bu hâlâ korkunçtu; ayrıca ben belgesiz göçmendim.

1940'tan başlayarak, tutanakta BPS diye kaydedilen birlik de dâhil olmak üzere altı buçuk yıl askerlik yaptım. Eşim maaşımdan pay alır, onunla geçinirdi.

Devletin ilk geçit töreninde yürüyen askerler arasındaydık.

İkinci Dünya Savaşı'nda ülkeyi terk ederken ne zaman döneceğimizi bilmiyorduk. Almanlar güçlü düşmandı; karşılarında yeterli kuvvetimiz yoktu.

Amerika savaşa katılmasa mahvolurduk; Ruslar da çok acı çekti.

İkinci cephe açılınca durum düzeldi. Kıbrıs'ta esir düşen istihkâm-kazıcı birliğinden arkadaşlarım vardı; birlikte Yahudiler ve Araplar hizmet ediyordu. Anlatımımda bazı Arapların Müftü'nün etkisiyle Alman tarafına geçtiğini söylüyorum.

Yunanistan'da doğup benimle ülkeye gelen iki arkadaşım kazıcı birliğine katılıp esir düştü. Kaçmaya çalıştılar ama Almanlar yakaladı; İngilizlerin müdahalesine rağmen anne babalarının gözleri önünde astılar. Çocuklarım Kurtuluş Savaşı döneminde doğdu. 1948'de devlet kurulduğunda annemle babam da Türkiye'den göç etti.

Ordudan terhis olunca inşaatta çalıştım. Cepheden dönen askerler ve altı yıl esir kalanlar için işler vardı. Abraham Herzfeld'in öncülüğündeki «Homa uMigdal» (Kule ve Çit) yöntemiyle gece yerleşimler kurar, sabaha bitirirdik.

O dönemde okumak neredeyse imkânsızdı. Parası olmayan okula gidemezdi; eşim de sekiz yıl okumuştu. Ülkedeki işlerin yüzde doksanı narenciye bahçelerindeydi.

Evlendiğimde Tel Aviv'de iki metrelik odada oturuyorduk. Aylık yedi kuruş ödüyordum. Beni henüz kurulmamış Hatikva Mahallesi yakınında inşaata gönderdiler.

Hatikva'da çalışırken yüksek komiserin geleceğini söylediler. İngiliz ordusunda savaşmış askerlerden bir grup onu karşılamak için seçildi.

Bize konuştu: «İngiliz kralı için savaştınız. Yaptığınız evler sizin olacak» dedi.

Ruti adlı kızım Kurtuluş Savaşı sırasında doğdu.

Tel Aviv'den Hefer Vadisi'ne yerleştik. Netanya yakınında Kfar Vitkin, Kfar Yedidia ve Kfar Yona çevresindeki en iyi savaşçıların bulunduğu bir taburun komutanıydım.

Terhis olmuş askerler olarak Beit Halevi moşavında ev yaptık; üç yıl çok zor yaşadık. İneğimiz ve kısrağımız öldü, iflas ettim.

Givat Haim'den bir arkadaşımız geldi, iki çocukla kibutza taşındık.

Beit Halevi'de Reuven ve Aharon yaralandı.

Givat Haim'den Kudüs'e geçtik; 1957'de Aminadav'a yerleştik.

Aminadav'da Faslı ve Yemenli aileler yaşıyordu. Biz «şehirden köye» programı çerçevesinde geldik.

Haganah dönemimden başlayarak İsrail'in bütün savaşlarına katıldım.

1948'de Kudüs yolunun açılmasında görev aldım. Daha sonra yeni göçmenlere silah kullanmayı öğrettik; askerlik bilmiyorlardı.

Durum ağırdı. Latrun'da çok arkadaşımız öldü; savaşmayı bilmiyor, dili de konuşamıyorlardı.

Kudüs'e yiyecek taşınmasına katıldım.

Devlet kurulmadan, 1936 olaylarında bile Tel Aviv'le Hayfa arasında yirmi-otuz otobüslük konvoylar giderdi. Kfar Saba, Kalkilya, Tulkarim, Cenin ve Afula üzerinden Hayfa'ya ulaşılırdı. İngilizler konvoylara eşlik ederdi; sonra daha doğrudan ikinci yol yapıldı. Afula'da nöbet değiştirirdik.

Haganah'ın polisleri bizdik.

Hayfa'dan gelen konvoya eşlik eder, onlarla dönerdik; Hayfa'dan gelen polisler öbür yöne giderdi. Çok ağır şartlarda, susuz çalışıyorduk. Başka çaremiz olmadığını, buranın bizim ülkemiz olduğunu biliyorduk. Ben bir mevzi komutanıydım.

Netiva Ben Yehuda'nın programından söz etmek istiyorum. Bana göre öyküsünü çok geç, Kurtuluş Savaşı'ndan başlatıyor. Daha önceki dönem nereye gitti? 1929'da Hebron'da Yahudiler katledildi, kayınpederim oradan kaçtı. 1936–1939'da çok kan döküldü.

Biz gönüllüydük. Kim geçindirirdi bizi? Alışverişlerin üzerine eklenen birkaç kuruşluk «Kofer HaYishuv» katkısı.

Maaş almaz, para görmezdik. Giysi ve yiyecek verilirdi. Bir kuruş görsek bile almazdık; bize ait olmadığını bilirdik.

Askere katıldığımızda koruyucumuz Moşe Şaret'ti. Gönderildiğimiz her yere bizi ziyarete gelir, Yahudi kadın askerleri de ziyaret ederdi. Yahudi Tugayı'nı kurdu, bütün askerlerle ilgilendi.

Bir gün Kudüs'e geldim; Yahudi Ajansı'nda çalışan Dr. Yosef Tal adlı arkadaşımı görmeye karar verdim. Kiryat Yovel'de onun adını taşıyan bina var. Kardeş gibiydik. Gitmeye çekiniyordum ama beni içtenlikle karşıladı. O zaman hiçbir şeyden korkmazdık.

Bir bardak suyu on kişi paylaşırdık; ekmeği ve elimizdekilerin hepsini de. Dürüst ve birbirine bağlı insanlardık.

Buranın yaşayacağımız ve sonuna kadar mücadele edeceğimiz yer olduğunu biliyorduk. İngilizlerin teklifine rağmen eşimle kızımı Güney Afrika'ya göndermedim; burada çok kan dökülmüştü.

Kudüs yakınındaki Aminadav moşavına geldiğimde hiçbir şey yoktu. Kurtuluş Savaşı'nda subaydım, burası sınır bölgesiydi. Su bile yoktu.

Bugün de duran bir su deposu vardır. Her gece saat ondan gece yarısına kadar iki saat boyunca bütün yerleşime su dağıtılırdı.

Burada belki on iki aile yaşıyordu. Bize bazı işler verdiler.

Eşim çoğunlukla ev hanımıydı, çocukları büyüttü. Ben Sınır Polisi'nde bölge komutanıydım. Kurtuluş Savaşı'ndan sonra Yahudi Ulusal Fonu'nda iş buldum; otuz yıl çalıştım.

Aminadav'da yol ve altyapı yoktu. Bazı Yemenliler ayrılınca Faslı aileler geldi. Sınırda bulunduğumuz için bazen dolaşmak korkutucuydu.

Aminadav'da kardeş gibiydik. Çocuklar Ein Kerem'de okurdu; okula gidebilmeleri için otobüs bileti alınırdı.

Geleneklerine bağlı bir aileydik. Lod'da oturan anne babamla bağlantımı sürdürdüm. Babam annemden önce öldü. Erkek ve kız kardeşlerimle ilişkilerim iyiydi; birbirimizi ziyaret ederdik. Arkadaşlarımla da görüşürdüm.

Aminadav'a günde yalnız iki otobüs gelirdi. Otobüsü kaçırınca Herzl Dağı'ndan Aminadav'a yürümek zorundaydınız.

Ir Ganim Mahallesi o zaman henüz yoktu.

Yahudi Ulusal Fonu'ndan bir denetçi bana traktör verip araziyi düzlememi söyledi. Sonra Solel Boneh şirketi Ir Ganim ve Kiryat Yovel'i kurdu.

Çocuklar büyüdü, okudu. Geula burs aldı, öğretmen oldu, David'le tanışıp evlendi. Üç oğul, bir kız olmak üzere dört çocukları var: Yossi, Rachel, Boaz ve Eyal. 1999'da ikisi evli, ikisi bekârdı.

Ruti Beit Halevi'de doğdu. Televizyonda çalışan Yigal Ozer'le evlendi. Kendisi otuz yıl polislik yaptı ve yeni emekli olmuştu. Dört oğulları var: en büyük Udi, polislik yapan Lior, o sırada orduda subay kursuna giden Gilad ve yakında askere alınacak Itamar.

Reuven, Kudüs'te tanınmış, üst düzey görevde bir polis. Miriam'la evli. Üç kız, iki erkek çocukları var: en büyük ve evli olan Ayelet, Amit, Dana, Sivan ve Yotam.

En küçük oğlum Aharon moşavda oturuyor, otuz yıldır polislik yapıyor. Yehudit'le evli, iki oğulları var; biri askerlikten dönmüş, öteki Elad yakında askere gidecekti.

Geleneksel Yahudi yaşamına bağlıyız. Sukot'ta sukka'm büyüktür; çocuklar, torunlar ve bütün aile gelir. Roş Aşana, Yom Kipur ve Pesah'ta da bir araya geliriz.

Burası babanın evidir. Bugün artık böyle yapılmıyor.

Eşim eklem iltihabı çekti. Çok güçlü, cesur bir kadındı; hayvan yemi çuvallarını bile kaldırırdı.

Aminadav'a geldiğimizde küçük bir tavuk kümesimiz vardı. Eşim ölümüne kadar eklem hastalığıyla yaşadı.

İngiliz yönetimi döneminde Tzipora İrgun üyesiydi. Şafaktan önce iki genç erkek ve başka bir genç kadınla çıkar, İngilizlere karşı bildirileri duvarlara yapıştırırlardı. Gençlerden biri onları korumak için tabanca taşırdı.

İngiliz ordusundan terhis olunca Hefer Vadisi'ndeki Beit Halevi'ye taşındım. Küçük bir tavuk kümesimiz vardı, çok zorlanıyorduk. 1947'de moşav ortaklaşa çalışılan bir yerdi.

İki yıl sonra herkes tek başına çalışmaya başladı; nedenini bilmiyorum. Kurtuluş Savaşı'ndan sonra her yerde yiyecek sıkıntısı vardı. Kümesim olsa bile bir yumurta alamazdım; hepsi sayılıydı.

Bir keresinde Araplar Tulkarim'den Beit Halevi'ye sığırlarla geçti. Bir arkadaşımla çıkıp ateş ettik; kaçtılar ve üç sığır yaralı kaldı.

Ben o bölgenin sorumlusuydum; Beit Lid yakınındaki büyük 21 numaralı askeri kampın yanındaydık. Yaralı sığırları komutana gösterdim. İkisini askerler için alacağını, üçüncüsünü kesip yememizi söyledi. Kudüs'ten misafirim vardı; orada yiyecek az olduğu için biraz et istedi. Ona et ve bir kutu yumurta verdik. Hartuv'da durdurup bunları nereden bulduğunu sormuşlar.

Gece yarısı Hartuv'dan polis Beit Halevi'ye geldi; bölge komutanı bendim. İzinle verildiğini anlattım. Ertesi gün askeri mahkemeye çıkacağımı söylediler. Arkadaşlar korkmamamı söyledi; komutanın izin verdiğini biliyorlardı. Kesilen sığır meselesini komutana anlatmaya gittim.

Komutan mahkemede yanımda olacağını söyledi. Bizim duruşmadan önce karaborsa için koyun kesenleri yargıladılar; üç-dört yüz lira ceza verdiler. O dönem için muazzam paraydı. Bize ne ceza verileceğini düşündüm.

Hâkim sığırı kesip birine et verip vermediğimi sordu. «Evet» dedim, Kfar Yona'dan komutanımı gösterdim. Komutan bütün olayı bildiğini, Gargir'in Netanya'dan Hadera'ya kadar bölgede tanınan cesur insanlardan biri olduğunu söyledi.

Ürdün Lejyonu sınırı taşlarla işaretlerdi; biz geceleri bu taşları bir metre ileri taşırdık.

Hâkim açıklamayı kabul etti ve herkese yalnız on kuruş para cezası verdi. Ödedik, herkes memnun kaldı.

Bir ineğim daha vardı ama nasıl bakacağımı bilmiyordum, öldü. Kısrağım da öldü. Her şeyi kaybettim, gitmek istedim.

Givat Haim kibutzundan bir arkadaş bizi oraya götürdü.

Givat Haim'de üç yıl yaşadım, güvenlik sorumluluğu yaptım. Ama eşim kibutza alışamadı. Başka yere geçmek istediğimde Kudüs'te, Aminadav moşavında Sınır Polisi için yer olduğunu; komutan arandığını söylediler.

Çocuklarımın babalarına benzediğini söylerler.

Kızlarımdan biri otuz yıl, iki oğlum da polislik yaptı. «Siz savaşçı bir aileden geliyorsunuz» derlerdi.

Moşavımızın çok iyi bir hahamı vardı. Kızım oğlunun bar mitzvasını yaptığında «Gargir ailesi gibi aile yok, savaşçılar ailesi» dedi.

Bugün böyle insanlar yok. Ülkeye geldiğimde en zor şey, belgesiz göçmen olup geçinememekti. Yahudi işçiye yedi buçuk, Arap işçiye beş kuruş verilirdi.

Müteahhit iki buçuk kuruş tasarruf etmek için yedi Arap, iki Yahudi işçi çalıştırırdı. Bu fark o zaman önemliydi.

İngilizler bizi her yerde kovalar, yeraltında yaşardık. İş de yoktu; kimi geceler aç yatardık.

Bugün insanın amcası, teyzesi, büyükannesi vardır; biz o zaman yalnızdık. Çalışmadıysan yemek yoktu. Haftada bir gün iş bulmak bile iyiydi. Önce çocuklu ailelere, sonra çocuksuz evlilere, en son bekârlara iş verilirdi.

Her şey ucuzdu; iki kuruşa doyabilirdiniz, ama o iki kuruş bile yoktu.

«Kuruşun deliği var» neden derlerdi? Çünkü her kuruş gerçekten değerliydi.

Bir kez eşimi bir kuruşa sinemaya götürdüm. Saat ikide çıktık, dörtte başka filme girdik.

Kışın Beit HaAm salonunun çatısına vuran yağmuru duyardınız.

Tel Aviv'de Eden Sineması vardı; çatısı yazın açılır, kışın kapanırdı.

Hayat güzeldi, her şey ucuzdu ama yiyecek bulunmuyordu.

Askerdeyken Mısır'a gittim; bir sterlin aldım, o çok büyük paraydı.

Eşimle birlikte yurt dışına gitme fırsatımız hiç olmadı.

Biz çalışan insanlardık, öncüydük. Bugün askerlik sonrası seyahate çıkıldığı gibi gezmeyi bilmezdik. Tel Aviv Limanı'nı biz kurduk; öncülük buydu.

Haganah gazileri derneğinin askerler için her yıl düzenlediği toplantılar en güzel anılarımdandı.

Profesörler ve tanınmış kişiler gelirdi; ilk cumhurbaşkanı Weizmann ve kardeşi Lod'da ölen Katzir de gelirdi.

Toplanıp savaşı kazanırsak ne yapacağımızı düşünürdük.

Devlet kuracaksak ordu, polis ve sınır gerekir diyorduk.

Hırsızlık ve cinayet de olur; polis olmadan devlet olmaz.

Hepimiz arkadaştık, aramızda hırsızlık ve kavga yoktu. Güzel şeyler, bir devlet kurmayı düşünürdük.

Araplarla savaşmayı kolay sananlara «Savaşın ne olduğunu bilmiyorsunuz; insanlar açlıktan ölüyor, çocuklar ve yaşlılar yaralanıyor» derim.

Ben altı buçuk yılımı savaşta geçirdim.

Altı Gün Savaşı çabuk bitti; böyle bir savaşı üç ay sürdüremeyiz. İkinci Dünya Savaşı'nda altmış milyon insan öldü.

Altı milyon savunmasız Yahudi katledildi.

Her zaman söylerim: Barış mümkünse ne güzel.

Başlangıçta Revizyonist hareketin üyesiydim.

Tel Aviv'de iki merkez vardı: Histadrut'un «Kırmızı Ev»i ve Revizyonistlerin «Mavi Ev»i. Herut henüz yoktu. Jabotinsky'nin oğlunu tanırdım. Mavi Ev denize yakındı.

Orada boş konuşmalar çoktu; bunun benim yolum olmadığını gördüm.

Histadrut'un Kırmızı Ev'ine geçtim.

Her cumartesi akşamı Revizyonistler ve Histadrut üyeleri çıkar, birbirimize girerdik. İngilizler, Yahudi değil Arap polislerle gelir; coplarla herkese vururlardı.

Bunun iyi bir şey olmadığını anladım. Sonunda Yizreel Vadisi'ndeki Kfar Yehezkel kibutzuna gittik.

Olaylar sırasında insan azdı; yaklaşık on gönüllü toplayıp yerleşimlere dağıttılar.

Altı ay Kfar Yehezkel'deydim. Sonra saldırıya uğrayan Kfar Baruch'a, oradan Kfar Yehoshua'ya gönderildik.

Genç kızlar Afula'daki kadın işçi çiftliğinde çalışırdı. Bugün öyle bir çiftlik yok.

Erkekler her gece nöbet tutardık; yarım gün çalışma, yarım gün izin, hiç ücret yoktu.

Bugün bile bize çok para borçlular.

Narenciye bahçesi sahipleri Arap işçilerle çalışır, Yahudilere iş vermezdi. Biz durmadan iş arardık; bugün çalışmak istemeyenler de var.

Saldırganlar tahılları yakar, on yıllık emekle yetişen narenciye ağaçlarını, tam meyve vereceklerinde keserdi. Bunlar 1936–1937 yıllarında oldu.

İnşaatta az iş vardı; fazla bina yapılmazdı. Genç kadınlar hasat dönemini beklerdi.

Netanya, Kfar Vitkin ve Afula ile Beit HaShita arasındaki yollarda çalıştım. Asfaltı ısıtıp hunilerle dökerdik, makine yoktu. Taş yığınlarını çakıl yapmak için kırardık.

Kadınlar da yollarda çalışırdı; eşim hiçbir zaman yakınmazdı. Hamallık yaptım. Kibutz adına Tel Aviv Limanı'nda çalıştım; malların Arapların bulunduğu Yafa Limanı'na gitmesini istemiyorduk.

Kavga etmez, çalışmaktan utanmazdık. Her işi yapardık.

Öncülük işte buydu; çalışmak hayatımızın tamamıydı.

Devletin ilan edildiği gece hiç uyumadım. Hemen savaş başladı; karşılıklı ateş ediliyordu.

Kimse bizi istemiyor; Amerika'da bile antisemitizm var.

Bugün kötü insanlar, emekli maaşını almış yaşlı kadını bekleyip parasını çalıyor.

Bugün olsaydı belki bir devlet kuramazdık.

O zaman «kardeşler bir arada» gibiydik; saygı duyar, yardım eder, kapıları açık bırakırdık.

Paramız yoktu ama kapıyı kilitlemek nedir bilmezdik.

Bugünün insanı eskisi gibi değil.

Hatırladığım kadarıyla İngiliz ordusunda hiçbir Yahudi asker intihar etmemişti.

Bugün, Tanrı korusun, her gün yeni bir felaket duyuluyor. Durum bambaşka.

Bence eski değerlerimize dönmeli, devleti korumalıyız; burası bizim evimiz.

Başka yerimiz yok. İyi ve dürüst insanlar olursak Tanrı da bize yardım eder.

Yehoshua Gargir'in yaşamından fotoğraflar

Buraya tıklayın

Aile arşivinde araştırmaya devam edin