✧ Aile Müzesi

Gargir Ailesi — İspanya Sürgününden İsrail’de Öncü Yaşama

Osmanlı İmparatorluğu’ndaki kökenler

Aile geleneğine göre Gargir ailesinin kökleri, İspanya ve/veya Portekiz’den sürüldükten sonra Türkiye’ye ve muhtemelen Yunanistan’a yerleşen Yahudilere uzanır. Aile üyeleri İsrail Toprakları’na İzmir’den (Smyrna) göç etti; ancak ailenin İzmir’e yakınındaki Manisa (Magnesia) ve Akhisar (Thyatira) kentlerinden geldiği düşünülmektedir. 19. yüzyılda Selanik’te aile üyelerinin bulunduğuna ilişkin bazı işaretler de vardır.

Bilinen en eski aile üyesi, 19 Nisan 1862’de Manisa’da doğan Yehoshua Gargir’dir. Kadan Nahum (1866–1943) ile evlendi. Dört çocukları Bechora (1882), Reuven-Bechor (1887), Nissim (1889) ve Meir (1891) idi. Özgün aile tarihçesi özellikle Reuven-Bechor ve Nissim hakkında ek bilgiler verir.

Nissim Gargir Arjantin’e göç etti ve görünüşe göre Buenos Aires’te öldü. Kızının adı Katerina idi.

1887’de Manisa’da doğan Reuven-Bechor Gargir, 1893 doğumlu, Rafael’in kızı ve Sima’nın kız kardeşi Clara Danon ile evlendi. Çocukları Yehoshua (1916), Rosa (1919), Yitzhak (1921), Victoria (1925) ve Camelia (1932) idi. Aile İzmir’de, Kemeraltı çarşı çevresinde yaşıyor ve Portekiz Sinagogu’na gidiyordu.

Yehoshua Gargir: Asker, korucu ve öncü

Reuven-Bechor ile Clara’nın oğlu Yehoshua, 1933’te yaklaşık on altı yaşındayken tek başına İsrail Toprakları’na göç etti. İsrail Devleti’nin kurulmasından sonra diğer aile üyeleri de göç ederek aileye katıldı. Reuven-Bechor 1954’te öldü ve Lod’da defnedildi; Clara 1973’te Hayfa’da öldü.

İsrail’de Yehoshua asker ve öncü olarak etkin bir hayat sürdü. Britanya Ordusunda görev yaptı, Yahudi Tugayı’nda yer aldı, Yahudi yerleşimlerinde koruculuk (noter) yaptı ve Haganah’ın aktif üyesi oldu.

Yehoshua, Tzipora Yoffe ile evlendi. Kudüs yakınlarındaki Aminadav moşavına yerleşmeden önce Beit Halevi ve Tel Aviv dâhil çeşitli yerlerde yaşadılar. Çocukları Geula (1942), Ruth (1948), Reuven ve Aharon idi. Özgün anlatı, yazıldığı dönemde Reuven, Ruth ve Aharon’un Aminadav’da yaşadığını belirtir.

Yehoshua 2001’de öldü ve Kudüs’ün Givat Shaul semtindeki Har HaMenuchot Mezarlığı’na defnedildi. Özgün İbranice sayfa, yaşamından fotoğraflara, Yehoshua ile Tzipora hakkında bilgilere ve Yad Sarah tarafından 1999’da kaydedilen hayat öyküsüne bağlantılar içerir.

Yehoshua ve Tzipora’nın soyundan gelenler

Geula, 1964’te David Boyder ile evlendi. Çocukları Yosef (Yossi), Rachel (Yuval), Eyal ve Boaz’dır. Yossi, Mirit Baggio ile evlendi; çocukları Omer ve Yoav’dır. Eyal, Ganit Ben-Gal ile evlendi; çocukları Shelly ve Maya’dır. Boaz Bar, Ilanit Batash ile evlendi; çocukları Eden ve Gili’dir.

Ruth (Ruti), Yigal Ozer ile evlendi; çocukları Yehuda (Udi), Lior, Gilad ve Itamar’dır. Özgün sayfada Udi ile Iti’nin Ori, Liron ve Ariel adlı çocukları olduğu belirtilir. Lior, Michal Shmulovitz ile evlendi; çocukları Yoav, Shir ve Naor’dur. İbranice kaynak bir kişinin adını yalnızca “G” harfiyle kısaltır: bu kişi Polina ile evlendi; çocukları Omri, Eden ve Or’dur. Itamar, Sivan Malka ile evlendi; oğulları Liad’dır. Tam adı tahmin etmek yerine kısaltma korunmuştur.

Reuven, Miriam Abu ile evlendi; çocukları Amit, Ayelet, Dana, Sivan ve Yotam’dır. Amit, Hani Mishali ile evlendi; çocukları Haim-Amram, Tohar-Esther ve Tahel’dir. Ayelet, Dudi Mizrahi ile evlendi; çocukları Michael, Shira, Noa, Odiya, Ori-Yosef ve Reut’tur. Dana, Uzi Adika ile evlendi; çocukları Hodiya, Tehila, Tamar ve Maayan’dır. Sivan, Robert Istrata ile evlendi; kızları Uma’dır. Yotam, Liat Kabala ile evlendi. Reuven 2015’te öldü ve Kudüs’teki Har HaMenuchot Mezarlığı’na defnedildi.

Aharon, Yehudit Babu ile evlendi; çocukları Shai ve Elad’dır. Elad, Lir ile evlendi; çocukları Noam-Aharon ve Ella’dır.

Reuven-Bechor ile Clara’nın diğer çocukları

Rosa, Yosef Freiman ile evlendi. Beş çocukları Pnina, Bracha (1949), Sarah-Sharona, Israel (1946) ve Reuven’dir. Pnina, Yona Lerner ile evlendi; çocukları Raanan ve Oded’dir. Bracha, Haim Biran ile evlendi; çocukları Ronen, Rinat ve Hila’dır. Sarah-Sharona, Israel Salpeter ile evlendi; çocukları Ariel, Itai ve Ornit’tir. Ariel, Temmuz 2003’te Inav ile evlendi. Israel, Ruti ile evlendi; çocukları Tali, Galit, Stavith ve Sapir’dir. Reuven, Rozi ile evlendi; çocukları Anat, Orly ve Oz’dur.

Victoria, Shabtai Russo ile evlendi; çocukları Haim, Yehudit ve Ora’dır. Haim’in Alon, Eitan ve Keren adlı çocukları vardır; eşinin adı özgün kaynakta belirtilmemiştir. Yehudit, Shaul Levy ile evlendi; kızları Sharon’dur. Ora, Yoram Shabtai ile evlendi; çocukları Naama, Itzik ve Elinor’dur.

Camelia, Yosef Cohen ile evlendi. Kızları Sarah, Mayıs 1950’de doğdu. Sarah, Gershon Shahar ile evlendi; çocukları Liat (1975), Lior (1981) ve Roi (1989)’dur.

Yitzhak, Rivka Dante ile evlendi; çocukları Leon-Yehuda (1956) ve Reuven (1954)’dir. Yitzhak 1991’de, Rivka Ocak 2015’te (1932–2015) öldü. Leon-Yehuda, Tamar Mizrahi ile evlendi; çocukları Yitzhak, Liron ve Shmuel’dir. Shmuel (Shmulik), 2010’da (1991–2010) öldü. Reuven, Shoshana Levy ile evlendi; çocukları Yitzhak (Itzik), Mordechai (Moti) ve Nir’dir.

İzmir’de Yahudi yaşamı

Bu bölümdeki tarihsel bilgiler, özgün İbranice sayfada Jewish Virtual Library adlı kaynağa dayandırılmaktadır.

Osmanlıların bölgeyi 1424’te ele geçirmesinden sonra Yahudiler kentlere yerleşmeye başladı. İki Osmanlı padişahı, özellikle İspanya ve Portekiz’deki baskılardan kaçan Batı Avrupalı Yahudileri imparatorluğa davet etti. Pek çoğu Selanik, Manisa ve Tire’ye yerleşti; 16. yüzyıl ortalarından itibaren İzmir limanına da göç ettiler.

17. yüzyılda İzmir, Levant’ın önemli bir ticaret merkezi haline geldi ve Yahudi tüccarları çekti. 1605’te örgütlü bir Yahudi cemaati kuruldu. Yahudiler sinagoglar inşa ederek diğer Osmanlı Yahudi cemaatleriyle bağlarını sürdürdüler. Manisa, Tire, Selanik, İstanbul, Safed, Ankara, Yunanistan, İtalya ve Hollanda’dan gelenler vardı. Bazıları, İber Yarımadası’ndan ayrıldıktan sonra Yahudiliğe dönen Portekizli dönmelerdi. 1620–1630 arasında Portugal–Neve Shalom Sinagogu kuruldu; daha sonra Portugal ve Neve Shalom cemaatlerine ayrıldı.

Sabatay Sevi, Sabetaycılık hareketinin kurucusu olarak 1626’da İzmir’de doğdu. Yahudiler zimmi statüsünde yaşıyordu: din özgürlüğüne, özerk eğitim ve yargı kurumlarına sahiptiler; devletin koruması karşılığında cizye vergisi ödüyorlardı. Başlıca yerleşim alanları Kemeraltı Çarşısı çevresiydi. 17. yüzyılda kaynakta Kahal Bakish, Portugal–Neve Shalom, Kahal Pinto, 1660’larda kurulan Kahal Geveret, Kahal Algazi ve Kahal Orchim adlı altı cemaat yer alır.

18. ve 19. yüzyıllar

1772’deki büyük yangın İzmir sinagoglarını yıktı ve geleneksel cemaat mahallelerini dağıttı. 1792’de Shalom, Bikur Holim ve Etz Haim sinagogları kuruldu. Ekonomik eşitsizlikler büyüdü; 1840’lardan itibaren cemaat örgütlenmesinde tek tek sinagoglar yerine meslek loncaları daha belirgin hale geldi.

1860’larda Yahudiler okul ve hastane gibi kurumlar kurdu. Alliance Israélite Universelle, 1873’te erkekler, beş yıl sonra kızlar için okul açtı. Fransızca eğitim alan mezunlar cemaat yönetiminde öne çıktı; bazıları Batılı giyimi ve ticaret ya da bankacılık mesleklerini benimsedi. 19. yüzyıl sonunda İzmir’de yaklaşık 55.000 Yahudi yaşıyordu. Osmanlı ekonomisinin gerilemesiyle Amerika kıtalarına, Batı Avrupa’ya ve İsrail Toprakları’na göç arttı; Yahudi nüfusu 1905’te yaklaşık 25.000’e indi.

20. yüzyıl

İkinci Dünya Savaşı’na kadar Yahudiler İzmir’in ekonomi, siyaset ve basınında etkili konumlardaydı. Yunanistan, 1919–1922 Türk-Yunan Savaşı sırasında İzmir’i 1919’da işgal etti. Atatürk komutasındaki Türk kuvvetleri 1922’de şehri geri aldı. Ardından büyük bir yangın Rum, Ermeni ve Avrupa ticaret mahallelerini, Yahudi evleri ve dükkânlarını da kapsayacak şekilde harap etti.

1923’te Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra birçok Yahudi göç etti. Reformlar, cemaatin eski özerkliğini esas olarak dinî alanla sınırladı. 1929 ekonomik bunalımının ardından İzmir’in Yahudi nüfusu daha da azalarak 1940’larda yaklaşık 10.000 kişiye düştü. Göç 1950’lerde doruğa çıktı; kalan Yahudilerin çoğu yeni kurulan İsrail Devleti’ne taşındı.

İzmir dışındaki Gargir ailesiyle ilgili belgeler

Akhisar / Thyatira

Akhisar’daki (antik Thyatira) okul kayıtlarında Garguir soyadlı öğrenciler bulunmaktadır. Akhisar, İzmir’e yaklaşık 117 km uzaklıktadır. 1834’te Manisa kökenli yalnızca üç Yahudi aile yaşarken 1904’te bu sayı 75 aileye çıkmıştı.

Manisa / Magnesia

Manisa, İzmir’in kuzeydoğusundadır. Bizans döneminden beri burada Etz Haim Sinagogu’na bağlı bir Romaniyot Yahudi cemaati bulunuyordu. 1492’den sonra Sefarad mülteciler yaklaşık yüz Romaniyot aileye katıldı ve Lorca ile Toledo sinagoglarını kurdu. Alliance, 1891’de erkekler ve 1896’da kızlar için okullar açtı.

20. yüzyıl başında Manisa’nın 40.000 kişilik nüfusunun yaklaşık 2.000’i Yahudiydi. Yunan kuvvetleri 1919’da kenti işgal etti; 1922’deki geri çekilişleri sırasında Yahudi kurumları da dâhil şehrin büyük bölümü yıkıldı. Yahudilerin çoğu Fransa, Güney Amerika, ABD ve İsrail’e göç etti. Özgün anlatıya göre Manisa’da Yahudi cemaati kalmadı.

Manisa’da üç Yahudi mezarlığı vardı. En eskisi 1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında zarar gördü; ikincisinin çevresine 1900’de duvar örüldü, üçüncüsü 1930’larda kuruldu. Eski iki mezarlık daha sonra yok edildi.

Abraham Galanté, Anadolu Yahudileri Tarihi adlı eserinde aile soyadını Gargir, Garghir veya Garguir biçimlerinde kaydeder ve Behor Garghir’i Manisa’nın son cemaat yöneticileri arasında anar. 19. yüzyıl sonlarına ait bir kaynakta da “Banque Garghir et Azar” adlı, Yahudilerin halk bankasına benzeyen bir kuruluştan söz edilir. Özgün Fransızca alıntıya göre ilk ödeme beş Türk lirası, sonraki haftalık ödemeler on kuruştur.

Selanik

Carasso’nun yayıma hazırladığı Les Juifs de Salonique 1492–1943 kitabında Shlomo Garguir, 115–116. sayfalarda anılır.

İstanbul

İstanbul evlilik ve ölüm kayıtlarında Gargir ailesine ilişkin çeşitli belgeler saptanmıştır. Özgün İbranice sitede evlilik kayıtlarının özet tablosuna bağlantı bulunmaktadır.

Arjantin

Arjantin Yahudi Soybilim Derneği’nin eski http://www.agja.org.ar/apellidos/g.htm adresindeki listesinde, Arjantin Sefarad Yahudi cemaatinin mezarlığında Garguir soyadlı mezarlar yer almaktadır.

Amerika Birleşik Devletleri

Özgün sayfa Ellis Island göçmen varış kayıtlarına da değinir; ancak metninde belirli kayıtları aktarmamaktadır.


Çeviri notu: Site yedeğindeki İbranice gargir_history.html sayfasından çevrilmiştir. Soybilimsel adlar, aile aktarımları ve kaynakta bulunan belirsizlikler korunmuştur. Bu çeviri bağımsız bir tarihsel doğrulama değildir. Özgün fotoğraflar, tablolar ve bağlantılar için İbranice sayfaya bakılabilir.